Pano İçi Gazlı Söndürme Sistemleri: Tasarım, Sistem Seçimi ve Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar

Pano İçi Gazlı Söndürme Sistemleri

Tasarım, Sistem Seçimi ve Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar

TÜYAK Yangından Korunum Dergisi  |  2026

Muhammed ÖZÇELİK

İş Geliştirme Müdürü | Rotarex Firetec

Giriş

Bu yazıda; elektrik panoları başta olmak üzere endüstriyel makinalar, çeker ocakları ve benzeri yüksek yangın riski barındıran ya da yangına müdahale olanaklarının zorlaşabileceği kapalı alanlarda lokal algılama ve söndürme yapılmasını sağlayan pano içi gazlı söndürme sistemlerinin çeşitleri, tasarım kriterleri, sistem seçim mantığı ve bakımlarına ilişkin sade bir kaynak sunmaya çalışacağım.

Yazıya başlamadan önce, 1992 yılından beri kültürel ve mesleki hafızamızı biçimlendiren, bilgi birikimimizi ortak değerler çerçevesinde koruyup geliştiren TÜYAK'a ve bu kaynağı oluşturmamıza vesile olan Özlem Karadal'a teşekkür ederim.

Görsel 1: Endüstriyel tesis elektrik pano odası

Neden Pano İçi Söndürme Sistemi?

Dünyanın farklı ülkelerinde yapılan araştırmalar ve tutulan istatistikler, elektrik yangınlarının konutlar, ticari binalar ve endüstriyel tesislerde en yaygın yangın nedenlerinden biri olmaya devam ettiğini ortaya koymaktadır. ABD Yangın İdaresi (USFA) verilerine göre 2023 yılında konut dışı binalarda elektrik arızasından kaynaklanan yaklaşık 7.400 yangın meydana gelmiş; bu yangınlar 354 milyon dolarlık maddi kayba neden olmuştur. Endüstriyel alanda ise elektrik kaynaklı yangınlar, konut dışı yapı yangınlarının yaklaşık yüzde yirmi ikisini oluşturmaktadır.

Türkiye'de kurumsal anlamda elektrik yangınlarının kaynağını ortaya koyan detaylı istatistiklerin yeterince erişilebilir olmadığını belirtmek gerekir. Bununla birlikte, yerleşik veri tabanlarına sahip ABD ve Avrupa ülkelerindeki istatistikler elektrik yangınlarının önemini tutarlı biçimde ortaya koymaktadır.

Elektrik panoları, çeker ocakları ve endüstriyel makineler gibi büyük ölçüde kapalı alanlarda yangın çıktığında, mahaldeki genel algılama ve söndürme sistemlerinin devreye girmesi için geçen süre müdahale olanaklarını ciddi biçimde kısıtlar. Bu süre zarfında yangın hızla büyüyebilir. Pano içi sistemlerin temel amacı basittir: yangını oluştuğu yerde, oluştuğu anda algılamak ve söndürmek.

Son yıllarda ilgili bakanlıklar, danışmanlar ve son kullanıcılar pano içi algılama ve söndürme sistemlerine olan taleplerini belirgin biçimde artırmaktadır. Ancak bu talebin beraberinde getirdiği önemli bir sorun da göz ardı edilmemelidir: Hiçbir uluslararası standarda dayanmayan pano içi söndürme uygulamaları, düşük maliyetleri nedeniyle endüstriyel tesislerde giderek yaygınlaşmakta; hatta e-ticaret sitelerinde hiçbir geçerliliği olmayan teknik açıklamalarla satışa sunulmaktadır. Ayrıca, kullanılan sistemler onaylı olsa bile, tasarım limitlerinin dışına çıkılarak yapılan uygulamaların sayısı tahmin edildiğinden çok fazladır. Bu yazının en önemli hedeflerinden biri, tasarımcıların ve son kullanıcıların doğru ve güvenilir sistem seçimi için nelere dikkat etmesi gerektiğini ortaya koymaktır.

Baz Alınan Standartlar

Pano içi gazlı söndürme sistemleri, uluslararası alanda aşağıdaki temel standartlar çerçevesinde tasarlanmakta ve bağımsız test kuruluşları tarafından onaylanmaktadır:

• LPS 1666 – LPCB (Loss Prevention Certification Board) tarafından yayımlanan bu standart, direkt düşük basınçlı (DLP) lokal uygulama sistemlerine özgü performans testlerini ve onay gerekliliklerini tanımlar. FK-5-1-12 ve HFC-227ea ajanlarıyla çalışan pano içi sistemlerin birincil referans standardıdır.
• NFPA 2001 – Temiz gazlı söndürme sistemleri standardı (ABD)
• UL 2166 / FM 5600 – Bağımsız test ve onay kuruluşları olan UL ve FM'in bu standartları, oda koruma sistemlerinin yanı sıra indirekt düşük basınçlı pano içi söndürme sistemlerinin de bağımsız olarak test edilip listelenmesi süreçlerini düzenler.
• VdS 2093en – CO₂ söndürme sistemleri için Avrupa'nın temel tasarım ve kurulum standardıdır.

Bu noktada kritik bir ayrımın altını çizmek gerekir: Standarda "uygunluk beyanı" ile "bağımsız test kuruluşu tarafından sistem düzeyinde onaylanmış olmak" birbirinden temelden farklı kavramlardır. Üretici beyanına dayalı uygunluk sertifikaları, bağımsız performans testinin yerini tutmaz. Gerçek anlamda güvenilir bir sistem; UL, FM, LPCB, VdS veya CNPP gibi kuruluşların bağımsız testlerinden sistem bazında geçmiş ürünlerden oluşmalıdır. Yalnızca birkaç bileşenin sertikalı olduğu sistemler, sistemin güvenilir olduğu anlamına gelmemektedir.

Temel Çalışma Prensibi: Pnömatik Algılama Tubingi

Bu sistemlerin en karakteristik ve özgün bileşeni pnömatik algılama tubingidir. Kırmızı renkli, 6 mm dış çaplı ve azot gazı (N₂) veya hava ile basınçlandırılmış bu polimer tüp; hem sürekli doğrusal bir ısı dedektörü, hem de söndürücünün boşaltıldığı bir tetikleyici olarak çalışır. Pano içindeki bileşenlerin olabildiğince yakınından geçirilerek monte edilen tubing, seçildiği tipe göre ilgili sıcaklık aralığında patlar. Patlama anında sistem basıncı düşer ve bu düşüş vana mekanizmasını tetikleyerek söndürücü ajanı devreye alır.

Tubingin UL listeli ya da bağımsız bir kuruluş tarafından yangın uygulamaları özelinde onaylanmış olması temel bir şarttır. Piyasada onayı bulunmayan, yalnızca üretici beyanına dayalı "ısıya duyarlı tubing" ürünleri mevcuttur; bunların kullanıldığı sistemler güvenilir kabul edilemez.

Algılama tubinginin uygulanamayacağı kabinlerde noktasal duman ve ısı dedektörleri ya da yüksek güvenlik talep eden uygulama alanlarında hava örneklemeli sistemler de kullanılabilir. Bu durumda kullanılan silindir vanalarının elektriksel olarak aktive edilmesi mümkün olmalıdır.

Sistem Tipleri ve Seçim Kriterleri

Pano içi gazlı söndürme sistemleri dört temel tipe ayrılır. Sistem seçimi esas olarak üç parametreye bağlıdır: panonun hacmi, sızdırmazlık durumu ve kapatılamayan açıklıkların miktarı. Düşük basınçlı sistemlerde söndürücü ajan olarak FK-5-1-12 ya da HFC-227ea; yüksek basınçlı sistemlerde ise karbondioksit (CO₂) kullanılır.

Çok özel durumlarda yüksek basınçlı sistemlerde söndürme ajanı olarak inert gazlar da seçilebilir, ancak depolama alanlarının kısıtlı olması ve kapatılamayan açıklıklar sebebiyle inert gazların kullanımı son derece sınırlıdır.

1. Direkt Düşük Basınçlı Sistem – DLP (FK-5-1-12 ve HFC-227ea)

DLP sistemi, en yaygın kullanılan pano içi söndürme tipidir. Sistemin mantığı son derece yalındır: kırmızı algılama tubingi doğrudan söndürme hattı olarak işlev görür; yani ek boru hattına ve nozula gerek yoktur. Tubing yangın noktasında patladığında FK-5-1-12 ajanı o noktadan boşalır. Hidrolik akış hesabı gerektirmeyen "pre-engineered" bir sistemdir.

• Maksimum pano hacmi: 2 m³ (LPS 1666 kapsamında)
• Maksimum tubing uzunluğu: 10 m (LPS 1666 kapsamında)
• Çalışma basıncı: 16,5 bar @ 21 °C
• Boşalma süresi: 10 saniye
• Onay: LPCB
• Üreticilerin yaptığı testler doğrultusunda küçük havalandırma açıklıklarına izin verilir.

Görsel 4: DLP sistemi kurulu elektrik panosu

2. İndirekt Düşük Basınçlı Sistem – ILP (FK-5-1-12 ve HFC-227ea)

ILP sisteminde algılama tubingi yalnızca tetikleyici işlev görür; söndürücü ajan paslanmaz çelik boru hattı ve nozullar aracılığıyla panoya boşaltılır. Nozullar sayesinde çok bölmeli ve büyük hacimli panolarda nozullar stratejik noktalara yerleştirilerek homojen bir söndürme konsantrasyonu sağlanabilir. Sistemde manuel boşaltma butonu bulunur; ayrıca solenoid aktüatör opsiyonu mevcuttur.

• Maksimum pano hacmi: Üreticilerin kapasitelerine göre farklılık gösterir ancak 2 m³’ün üzerinde hacme sahip panolarda uygulama yapmak mümkündür.
• Maksimum tubing uzunluğu: Tubing sadece algılama işlevi için kullanıldığından DLP sistemlere göre çok daha esnek limitler belirlenebilir, 35 m vb.
• Onaylar: UL, FM
• Panolar ya da söndürme alanları UL ve FM’in test kriterleri gereği sızdırmaz olmalıdır.

Görsel 5: ILP sistemi kurulu elektrik panosu

3. Direkt Yüksek Basınçlı Sistem – DHP (CO₂)

DHP sistemi, CO₂ ajanı kullanan ve algılama tubinginin hem dedektör hem de boşaltma hattı olarak işlev gördüğü bir sistemdir. CO₂, yüksek basınçta (60 bar @ 20 °C) depolandığından tubing uzunluğu ve maksimum hacim açısından DLP sistemlere göre avantajlıdır. Nozul deliği açılması istenmeyen panolarda ve DLP sistemlerinin kullanıldığı panolara göre daha büyük havalandırma açıklıklarına sahip panolarda avantajlıdır.

• Maksimum pano hacmi: Üreticilerin test kriterlerine göre farklılık gösterir ancak 2 m³ üzerinde hacme sahip panolarda uygulama yapmak mümkündür.
• Maksimum tubing uzunluğu: CO₂ ajanının çalışma basıncından dolayı DLP sistemlere göre daha esnek limitler belirlemek mümkündür, 25 m vb.
• Maksimum CO₂ kapasitesi: Üreticilerin vana teknolojisine göre değişiklik gösterir, 5 kg’ye kadar test edilmiş ürünler bulunmaktadır.
• Çalışma basıncı: 60 bar @ 20 °C
• Boşalma süresi: 60 saniye
• Tasarım standardı: VdS 2093en

Görsel 6: CO₂ DHP sistemi kurulu küçük elektrik panosu

4. İndirekt Yüksek Basınçlı Sistem – IHP (CO₂)

IHP sistemi, CO₂ kullanılan en kapsamlı pano içi söndürme çözümüdür. Büyük hacimli, birden fazla bölmesi olan ve bölmeler arası geçişlerin bulunduğu panolarda tercih edilir. Paslanmaz çelik boru hattı, esnek bağlantı hortumları ve çelik nozullardan oluşan dağıtım sistemi ile geniş alanlarda homojen söndürme sağlanır. CO₂ sistemlerinde, söndürme ajanının fiziksel yapısı gereği manometre kullanılamaz. Bunun yerine, sistemin aktif olarak ağırlık ölçümünü sağlayan dijital ölçüm çözümleri mevcuttur; bu sayede silindir ağırlığı gerçek zamanlı olarak uzaktan izlenebilmektedir.

• Maksimum pano hacmi: Üreticilerin çözümlerine göre çok daha büyük uygulama alanlarında kullanılabilir, 40 m³ vb.
• Maksimum tubing uzunluğu: Tubing sadece algılama işlevi için kullanıldığından DLP sistemlere göre çok daha esnek limitler belirlenebilir, 100 m vb.
• Maksimum CO₂ kapasitesi: Üreticilerin testlerine göre çok daha yüksek ağırlıkta çözümler sunmak mümkündür, 50 kg vb.
• Çalışma basıncı: 60 bar @ 20 °C
• Tasarım standardı: VdS 2093en

Görsel 7: Örnek IHP çok bölmeli pano uygulaması (Dijital izleme sistemi ile)

Silindir Setleri

Sistemlerde kullanılan basınçlı silindir setleri TPED (Taşınabilir Basınçlı Ekipman Direktifi) uyumlu, CE işaretli ve kırmızı kaplamalı çelik konstrüksiyondan oluşmalıdır. Üreticiler hem FK-5-1-12 sistemlerinde hem de CO₂ sistemlerinde ise uygulama büyüklüğüne göre geniş bir kapasite yelpazesi sunmaktadır.
 

Görsel 8: Örnek FK-5-1-12 silindir setleri

Görsel 9: Örnek CO₂ silindir setleri

Sistem Seçim Tablosu

Aşağıdaki tablo, mühendislerin sistem seçiminde başvurabileceği temel kriterleri özetlemektedir:

⁽¹⁾ FK-5-1-12 yerine HFC-227ea da kullanılabilir ancak son yasal kısıtlamalar sebebiyle yalnızca FK-5-1-12 belirtilmiştir.

⁽²⁾ Spesifik bir üreticinin limitleri doğrultusunda okuyucunun zihninde fikir oluşması açısından aralık belirtilmiştir, her üreticinin test ve limitleri farklılık gösterebilir.

⁽³⁾ LPS 1666 kapsamında izin verilen çok küçük açıklıklar mevcut olabilir, ilgili üreticiye danışılmalıdır.
⁽⁴⁾ Kapatılamayan açıklıklar varsa VdS 2093 hesaplarına dahil edilmelidir. Sızdırmazlık gerekmez tabirinin her zaman limitli olduğu unutulmamalıdır. Tasarım esnasında detaylı limitler için üreticilere başvurulmalıdır.

Tasarım Kriterleri ve Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar

Tubing Güzergahı ve Yerleşimi

Algılama tubingi, yangın riskinin en yüksek olduğu noktalara — sigorta blokları, güç devreleri, kablo bağlantı noktaları — olabildiğince yakın geçirilmelidir. Doğru güzergah planlaması, hem erken algılamayı hem de etkin söndürmeyi doğrudan etkiler. Tubing pano içindeki bileşenlere sabitleme aparatlarıyla güvenli biçimde tutturulmalı; keskin kenarlara karşı panel geçiş koruyucuları kullanılmalıdır.

Görsel 10: Panel geçiş koruyucu fitting

Havalandırma

Boşaltma başladığında paneldeki tüm havalandırma cihazları kapatılmalıdır. Bu işlem basınç anahtarı vasıtasıyla otomatik olarak gerçekleştirilmelidir. Havalandırmaların açık kalması söndürücü ajan konsantrasyonunu düşürerek söndürmenin başarısız olmasına neden olabilir. Yeniden tutuşmaları önlemek için güç kaynakları da mümkünse boşalma sırasında kesilmelidir.

Manuel Başlatma ve İzleme

ILP ve IHP sistemlerinde manuel boşaltma butonu kullanılabilir. Bu sayede ilgili personel olası bir durumda sistemi elle devreye alabilir. Tüm sistem tiplerinde basınç anahtarı entegrasyonu sağlanmalı; boşalma anında merkezi adresli yangın alarm sistemine veya lokal sesli-ışıklı uyarı cihazlarına sinyal iletilmelidir.

Dolumlar

Sistemlerin ilk dolumu üreticinin kendi tesisinde veya yetkili dolum istasyonunda yapılmalıdır. Her silindir için dolum sertifikası — seri numarası, ajan miktarı, dolum tarihi ve dolum yeri bilgilerini içerecek şekilde — yetkili firma tarafından imzalı sunulmalıdır. Sistemin boşalması durumunda 48 saat içinde ilgili dolum istasyonuyla iletişime geçilmelidir.

Uygulama Alanları

Pano içi gazlı söndürme sistemleri yalnızca elektrik panolarıyla sınırlı değildir. Aşağıda başlıca uygulama alanları görülmektedir:

Görsel 13: Elektrik panosu                   Görsel 14: Çeker ocağı / laboratuvar          Görsel 15: CNC torna tezgahı
dolabı   

Bakım

Bir söndürme sisteminin etkinliği yalnızca doğru tasarımla değil, düzenli bakımla da doğrudan ilişkilidir. Aşağıda üretici manuelleri esas alınarak hazırlanmış okuyucuların temel hatları görebilmesi için basitleştirilmiş bakım takvimi önerilmektedir:

Satın Alma ve Teknik Değerlendirme Rehberi

Son kullanıcıların, danışmanların ve proje tasarımcılarının tedarikçilerden talep etmesi gereken belgeler ve dikkat edilmesi gereken kriterler şunlardır:

Zorunlu Belgeler

• Sistem düzeyinde bağımsız onay belgesi: UL, FM, LPCB, VdS, CNPP veya bağımsız ve güvenilir bir test kuruluşundan alınan sistem sertifikası (yalnızca bileşen sertifikası yeterli değildir)
• Pre-engineered sistem tasarım föyleri ve üretici onaylı ön hesap raporu
• Tüm bileşenler için teknik kataloglar, CE ve TPED belgeleri
• Kimyasal söndürme ajanının (FK-5-1-12) bağımsız UL/FM onay belgesi
• Üretici tarafından yetkili partner sertifikası (kurulumu yapacak firma için)
• Kurulumu yapacak ekibin üreticiden aldığı güncel eğitim sertifikaları (tercihen son 3 yıl içinde)
• Dolum sertifikası (seri numarası, ajan miktarı, dolum tarihi ve yeri içerecek şekilde)
• Türkiye sınırları içinde dolum imkânı ve dolum istasyonu iletişim bilgileri

Ekipman Kalite Kriterleri

• Algılama tubingi UL listeli ya da yangın uygulamalarında kullanılmak üzere bağımsız ve güvenilir bir kuruluş tarafından onaylanmış olmalıdır.
• Silindir vanası CE ve TPED uyumlu olmalıdır.
• Boru hattı ve fittingsler özellikle uzun süreli kullanım için paslanmaz çelik malzemeden seçilmelidir.
• Tüm sistem bileşenleri tek bir üreticiden tedarik edilmelidir.
• Basınç anahtarı ROHS ve LVD yönetmeliklerine uygun olmalıdır.

Teknik Uyarılar

• Sistem tasarımı yalnızca üretici veya üreticinin yetkilendirdiği bir firma tarafından yapılmalıdır.
• CO₂ sistemlerinde odalardaki hacimsel konsantrasyon hesabı %5 LOAEL sınırı gözetilerek yapılmalıdır. Sistem boşaldıktan sonra ilgili mahal, konsantrasyon seviyesi ne olursa olsun, yeterli ölçüde mutlaka havalandırılmalıdır.
• DLP sistemlerinde izin verilen açıklık sınırı ya da maksimum hacim sınırı aşılıyorsa DHP veya IHP tercih edilmelidir.
• ILP sistemlerinde pano tam sızdırmaz olmalıdır; aksi hâlde IHP veya DHP ile devam edilmelidir.
• Tubing hattının silindire bağlandığı noktalar montaj sonrasında ya açık konumda mühürlenmeli ya da uzaktan izlenebilir olmalıdır.
• Sistemin kurulumundan sonra personele işletme ve bakım eğitimi verilmeli, eğitim formları muhafaza edilmelidir.

Sonuç

Pano içi gazlı söndürme sistemleri, yangını kaynağında ve en erken aşamada bastırma konusunda son derece etkili çözümler sunmaktadır. Doğru sistem seçimi; panonun hacmine, sızdırmazlık durumuna ve açıklık miktarına bağlıdır. FK-5-1-12 bazlı sistemler çevre dostu, insanlı alanlarda kullanılabilir ve kalıntısız çözümler sunarken; CO₂ bazlı sistemler büyük hacimli ve yüksek açıklıklı uygulamalarda maliyet avantajı sağlamaktadır.

Ancak en kritik husus şudur: sistemin etkinliği, yalnızca doğru tasarımla değil, bağımsız test kuruluşlarından alınmış sistem düzeyindeki onaylarla, nitelikli kurulumla ve düzenli bakımla mümkündür. Standart onayı bulunmayan, bağımsız testlerden geçmemiş ürünlerin tercih edilmesi; kısa vadede sağlanan maliyet avantajının çok ötesinde can ve mal güvenliği risklerine kapı aralamaktadır.

Sektörümüzün bu konuda daha güçlü bir farkındalık oluşturması, hem mühendislerin hem de son kullanıcıların bilinçli tercihler yapabilmesi için hayati önem taşımaktadır. Bu yazının bu amaca küçük de olsa bir katkı sağlamasını umuyorum.

Kaynaklar ve Referanslar

1. U.S. Fire Administration (USFA). (2023). Nonresidential Building Electrical Malfunction Fire Trends 2014–2023. Federal Emergency Management Agency. https://www.usfa.fema.gov/statistics/nonresidential-fires/electrical.html
2. Rimkus Consulting Group. (2026, January). Industrial Electrical Fires: Causes, Signs, and Investigation Methods. https://rimkus.com/article/industrial-electrical-fire/
3. Rotarex Firetec S.A. (2026). FireDETEC® Direct Low Pressure (DLP) System for FK-5-1-12 – Instruction Manual B0700 EN (Index b, Rev. 2026/03/23).
4. Rotarex Firetec S.A. & Rotarex North America Inc. (2026). FireDETEC® Indirect Low Pressure (ILP) Total Flooding System for FK-5-1-12 – Instruction Manual B0701 EN (Index d, Rev. 2026/01/28).
5. Rotarex Firetec S.A. (2026). FireDETEC® Direct CO₂-System – Instruction Manual B0750 EN (Index h, Rev. 2026/05/20).
6. Rotarex Firetec S.A. & Rotarex North America Inc. (2026). FireDETEC® Indirect CO₂-System – Instruction Manual B0750 EN (Index b, Rev. 2026/05/22).
7. LPCB. (2017). LPS 1666 Issue 1: Requirements and Test Procedures for the LPCB Approval of Direct Low Pressure (DLP) Application Fixed Fire Suppression Systems.
8. NFPA. (2025). NFPA 2001: Standard on Clean Agent Fire Extinguishing Systems. National Fire Protection Association.
9. VdS Schadenverhütung. (2022). VdS 2093en: CO₂ Fire Extinguishing Systems – Planning and Installation.
10. FM Approvals. (2023). FM 5600: Examination Standard for Clean Agent Extinguishing Systems.
11. UL Standards. (2021). UL 2166: Standard for Safety. Halocarbon Clean Agent Extinguishing Systems Units.